Bazı insanlar bir yere ait olamadıkları için değil, kendilerine ait olmayan bir hayatın içinde yaşamak istemedikleri için giderler. Tezer Özlü’nün hikâyesi de biraz böyle başlıyor.
Bir kadının kendisine öğretilen hayatı sorgulaması ne zaman başlar? Çocukken mi, büyüdüğünde mi, yoksa bir gün aynaya bakıp yaşadığı hayatın kendisine ait olmadığını fark ettiğinde mi?
Tezer Özlü’nün kitaplarını okurken insanın aklına ister istemez bu sorular geliyor. Çünkü onun yazdıkları yalnızca bir hayatın anlatısı değil; insanın kendisine, ailesine, yaşadığı topluma ve içinde bulunduğu dünyaya karşı duyduğu o tarif edilmesi güç mesafenin de hikâyesi.
Özlü’yü okurken bir yazarın hayatına dışarıdan bakmıyorsunuz. Biraz onun çocukluğuna, biraz yalnızlığına, biraz da belki kendi içinizde uzun zamandır adını koyamadığınız bir yere bakıyorsunuz.
Bir yere sığamamak
10 Eylül 1943’te Kütahya’nın Simav ilçesinde dünyaya gelen Tezer Özlü’nün çocukluğu, ailesinin görevleri nedeniyle farklı Anadolu şehirlerinde geçti. Simav, Ödemiş ve Gerede’nin ardından İstanbul’a geldi. Daha sonra hayatı onu Ankara’ya, Berlin’e ve Zürih’e taşıdı.
Ancak Tezer Özlü’nün hikâyesini yalnızca yaşadığı şehirler üzerinden okumak mümkün değil. Onun asıl yolculuğu, bulunduğu yerlerden çok, içinde bulunduğu hayata karşı duyduğu sorgulamayla ilgiliydi.
Bir yere ait olmak, çoğumuz için güven duygusuyla ilişkilidir. Bir ev, bir aile, bir şehir, alışılmış ilişkiler… İnsan kendisini bunların içinde tanımlar. Fakat bazen bütün bu tanımların arasında insanın kendisine ayırabildiği bir yer kalmaz.
Özlü’nün edebiyatında hissettiğimiz yabancılık biraz da buradan besleniyor. O, kendisine sunulan hayatı olduğu gibi kabul eden bir anlatıcı değil. Aksine, o hayatın sınırlarını, insan üzerindeki etkisini ve bireyin kendi varlığını ne kadar özgürce yaşayabildiğini sorgulayan bir yazar.
Belki de bu nedenle onun metinleri, aradan geçen yıllara rağmen bugünün okuruna da bu kadar yakın geliyor.
Çocukluğun soğuk geceleri hiç geçer mi?
1980 yılında yayımlanan Çocukluğun Soğuk Geceleri, Tezer Özlü’nün edebiyat dünyasını anlamak için önemli bir başlangıç noktası.
Kitapta çocukluk, geride bırakılmış masum bir dönem olarak karşımıza çıkmıyor. Aksine, insanın yetişkinliğine kadar taşıdığı izlerin, aile ilişkilerinin, baskıların ve anlaşılmama duygusunun içinden anlatılıyor.
Özlü, çocukluğa dönüp baktığında yalnızca geçmişi hatırlamıyor; o geçmişin bugünkü insanı nasıl şekillendirdiğini de sorguluyor.
Bir çocuğun ailesiyle kurduğu ilişki, kendisini tanıma biçimi, çevresinden farklı hissetmesi ve büyürken karşılaştığı sınırlar… Bütün bunlar kitabın dünyasını oluşturuyor.
Belki de kitabın adındaki soğukluk yalnızca gecelere ait değil. Bazen insanın çocukluğunda hissettiği bir duygunun, yıllar geçse de içinden çıkamamasına ait.
Çünkü çocukluk her zaman geride kalmıyor. Bazen insanın bütün hayatı, orada başlayıp bir türlü tamamlanamayan bir cümlenin devamı gibi sürüyor.
Kadın olmak, kendine ait bir hayat istemek
Tezer Özlü’yü bugün yeniden okumak için önemli nedenlerden biri de kadın kimliğine yaklaşımı.
Kadınlara çoğu zaman nasıl yaşamaları gerektiği söylenir. Nasıl davranacakları, neyi isteyecekleri, ne zaman susacakları, hangi kararları verecekleri… Bu beklentiler bazen açıkça dile getirilir, bazen de hayatın sıradan kurallarıymış gibi kabul ettirilir.
Özlü’nün yazdıklarında ise bu kurallarla uyumlu bir hayatın huzuru yoktur. Onun anlatıcıları, kendilerine ayrılan yere sığmakta zorlanır. Kendi arzularını, yalnızlıklarını ve özgürlüklerini anlamaya çalışırken çevreleriyle de hesaplaşırlar.
Burada mesele yalnızca bir kadının özgür olmak istemesi değil. Kendi hayatının ne olduğuna karar verebilmesi, kendi düşüncelerini başkalarının onayına ihtiyaç duymadan kurabilmesi ve varoluşunu bir başkasının beklentileri üzerinden tanımlamaması.
Bu yüzden Tezer Özlü’yü yalnızca yaşadığı dönemin bir kadın yazarı olarak değerlendirmek eksik kalır. Onun metinleri, bugün de kadınların kendilerine ait bir hayat kurma mücadelesiyle konuşuyor.
İnsanın kendi hayatında kendisine ne kadar yer ayırabildiği sorusu, hâlâ güncelliğini koruyor.
Gitmek gerçekten bir yere gitmek midir?
Tezer Özlü’nün edebiyatında yolculuk özel bir yere sahip. Fakat onun yolculukları yalnızca şehir değiştirmekten ibaret değil.
1981 yılında Berlin’e gidişi, daha sonra Zürih’e yerleşmesi ve Avrupa’nın farklı şehirleriyle kurduğu ilişki, yaşamının önemli durakları arasında. Bu şehirler, Yaşamın Ucuna Yolculuk adlı eserinde de edebî bir karşılık buluyor.
Kitapta Özlü, hayranlık duyduğu üç yazarın, Italo Svevo, Franz Kafka ve Cesare Pavese’nin izini sürüyor. Onların yaşadığı şehirleri dolaşırken bir yandan da yaşamı, ölümü, yalnızlığı ve insanın varoluşunu sorguluyor.
Eser ilk olarak Almanca Auf den Spuren eines Selbstmords adıyla yayımlanıyor ve 1983 yılında Marburg Edebiyat Ödülü’nü kazanıyor. Özlü daha sonra kitabı Türkçeye Yaşamın Ucuna Yolculuk adıyla aktarıyor.
Bu kitabı okurken yolculuğun yalnızca bir başlangıç ve varış noktası olmadığını hissediyorsunuz. Bazen insanın bir şehirden ayrılması, aslında kendisiyle baş başa kalmasının başka bir biçimi olabiliyor.
Belki de Özlü’nün gitme arzusunu bu kadar güçlü kılan şey, bir yere ulaşmaktan çok, içinde bulunduğu hayatın dışına çıkıp kendisine başka bir yer açma isteği.
Yaşamın ucunda durmak
Tezer Özlü’nün eserlerinde ölüm düşüncesi de önemli bir yer tutuyor. Ancak onun edebiyatını yalnızca ölüm, karamsarlık veya yalnızlık üzerinden okumak, anlatmak istediği dünyanın önemli bir bölümünü dışarıda bırakmak olur.
Çünkü bütün bu sorgulamaların merkezinde yaşamın kendisi var.
İnsan neden yaşar? Kendisine sunulan hayatı ne kadar benimser? Özgürlük dediğimiz şey gerçekten mümkün müdür? Bir insan, kendisini çevreleyen bütün sınırların arasında kendi varlığını nasıl kurabilir?
Özlü bu sorulara kolay cevaplar vermiyor. Okuruna bir yaşam rehberi sunmuyor, bir çıkış yolu tarif etmiyor. Daha çok, insanın kendi içinde taşıdığı çelişkileri görünür hâle getiriyor.
Onun yazdıklarında bazen rahatsız edici bir açıklık, bazen de insanın uzun süre düşünmeden geçemeyeceği bir yalnızlık var.
Belki de bu yüzden Tezer Özlü’yü okumak, yalnızca bir kitabı bitirmekle tamamlanmıyor. Kitap kapandıktan sonra da bazı sorular insanın peşinden gelmeye devam ediyor.
Ardında kalanlar
Tezer Özlü, 18 Şubat 1986’da Zürih’te, henüz 42 yaşındayken yaşamını yitirdi. Geride az sayıda ama Türk edebiyatında kendine özgü bir yer edinmiş eserler bıraktı.
Eski Bahçe, Çocukluğun Soğuk Geceleri, Yaşamın Ucuna Yolculuk ve ölümünden sonra yayımlanan Kalanlar… Her biri onun dünyasına açılan farklı bir kapı.
Bugün Tezer Özlü’yü yeniden okumak, geçmişte kalmış bir yazarı hatırlamaktan biraz daha fazlası. Onun metinlerinde hâlâ cevap bekleyen sorular var. Ait olmak, özgürlük, kadınlık, yalnızlık ve insanın kendi hayatına ne kadar sahip çıkabildiği…
Belki de onu yıllar sonra yeniden okumamızı sağlayan şey, tam olarak bu.
Çünkü bazı yazarlar yaşadıkları dönemi anlatır, bazılarıysa yaşadıkları dönemin çok ötesine geçen sorular bırakır.
Tezer Özlü’nün hikâyesi de bize dönüp dolaşıp aynı soruyu sorduruyor:
İnsan, kendisine ait olmayan bir hayatın içinde ne kadar kendisi olarak kalabilir?
gazeteloji | Kültür ve Edebiyat
